Jubileusz ten dla gminnych społeczności jest okazją do upamiętnienia tego, jak zmieniała się Polska w latach 1990–2020. To poważne wyzwanie chcemy podjąć także w Gminie Zamość. Dlatego rozpoczęliśmy zbieranie materiałów do wydawnictwa, które wierzę, że ukaże się w najbliższych latach. Poszukujemy zdjęć i innych potwierdzeń gminnych wydarzeń. Zależy nam szczególnie na latach 1990–2001. Późniejszy okres mamy już lepiej udokumentowany poprzez Biuletyn Samorządu Gminy Zamość. Chcemy zachować w ludzkiej pamięci zmiany obrazów konkretnych miejsc – dróg, szkół, świetlic, itp. W rodzinnych zbiorach są zapewne takie materiały. Będziemy wdzięczni za ich udostępnienie – zeskanujemy je i zwrócimy. W kolejnych wydaniach Biuletynu będziemy prezentować to, co udało się nam zebrać. Liczymy na uwagi i uzupełnienia Czytelników. Tak wspólnie przygotujemy późniejsze wydawnictwo. Dzisiaj skrótowa historia samorządu terytorialnego w Polsce i wspomnienie samorządowej kadencji lat 1990–1994 w Gminie Zamość. Zachęcam i proszę o włączenie się w proces dokumentowania samorządowych zmian lat 1990–2020.
8.02.2020 r. Ryszard Gliwiński – Wójt Gminy Zamość
Zalążków samorządu na terenach zaboru rosyjskiego możemy doszukać się już na początku XIX wieku w czasach Księstwa Warszawskiego.
Początkowo, w latach 1809–1863 był to samorząd gminno-wioskowy nadzorowany przez właścicieli wsi. W latach 1864–1915 funkcjonowały gminy terytorialne nadzorowane przez urzędników carskich.
Po odzyskaniu niepodległości w 1918 roku rozpoczął się w II Rzeczypospolitej Polskiej proces tworzenia samorządu terytorialnego.
Ogólną podstawę przyszłego samorządu terytorialnego w Polsce dał art. 3 Konstytucji Drugiej Rzeczypospolitej z 17 marca 1921 roku – cytat: „Rzeczpospolita Polska, opierając swój ustrój na zasadzie szerokiego samorządu terytorialnego, przekaże przedstawicielstwom samorządu właściwy zakres ustawodawstwa, zwłaszcza z dziedziny administracji, kultury i gospodarstwa, który zostanie bliżej określony ustawa-
mi państwowymi”. Konstytucja przewidywała trójstopniową hierarchię samorządu terytorialnego – gminny, powiatowy i wojewódzki. Kolejna konstytucja z 23 kwietnia 1935 roku uznaje samorząd za integralną część władzy państwowej – cytat z tzw. dekalogu: „Państwo powoła samorząd terytorialny i gospodarczy do udziału w wykonywaniu zadań życia zbiorowego”. Ustawa zasadnicza z 1935 roku utrzymała trzy stopnie samorządu, dostosowując go do podziału administracji ogólnej, a jego zadania podzieliła na własne i poruczone. W zakresie realizacji potrzeb lokalnych samorząd miał być administracją, mógł między innymi wydawać normy obowiązujące na jego terenie pod warunkiem ich zatwierdzenia przez organ nadzorczy. Nadzór nad działalnością samorządu przypisano rządowi i organom samorządu wyższego szczebla. Taki stan zastał wybuch II wojny światowej.
Po II wojnie światowej rola samorządu terytorialnego w Polsce była stopniowo ograniczana, choć początkowo przywrócono część uregulowań z czasów II RP.
Manifest PKWN z 22 lipca 1944 r. wprowadzał wojewódzkie, powiatowe i gminne rady narodowe. Dekret z 21 sierpnia przywracał urzędy wojewodów i starostów. 23 listopada PKWN wydał kolejny dekret w sprawie samorządu. Przywrócono organy wykonawcze, m.in. wójtów, burmistrzów i prezydentów. Wprowadzono także samorząd wojewódzki, w skład którego miał wejść wybierany w powszechnych wyborach organ przedstawicielski. W efekcie obok administracji rządowej powstała administracja samorządowa i rady narodowe. W systemie tym samorząd miał wykonywać zadania o charakterze lokalnym, nie zastrzeżone na rzecz innych organów władzy.
W 1950 r. w Polsce rozpoczęło się wprowadzanie centralizmu demokratycznego.
Ustawa z 20 marca likwidowała samorząd terytorialny. Rozwiązano terenowe oddziały administracji rządowej, w tym wydziały wojewódzkie i powiatowe. Ustawa oznaczała również koniec funkcjonowania wojewodów, starostów i wójtów. Władzę przejmowały rady narodowe. Organami wykonawczo-zarządzającymi administracji samorządowej stały się prezydia rad narodowych. Utworzono system hierarchiczny – rady zależały od rad wyższego szczebla. Prezydia wojewódzkie podporządkowano Radzie Ministrów. Na szczycie hierarchicznego systemu rad znalazła się Rada Państwa. Zgodnie z konstytucją PRL z 1952 r., wybieralne na trzy lata rady narodowe funkcjonowały na poziomie gminy, miasta (w większych miastach również dzielnicy), powiatu i województwa. Do zadań rad narodowych należało uchwalanie terenowych planów i budżetów gospodarczych, kontrola uchwał rad niższego szczebla, utrzymanie porządku publicznego oraz współdziałanie w umacnianiu obronności i bezpieczeństwa państwa. W myśl nowych przepisów, rady narodowe miały kierować działalnością gospodarczą, społeczną i kulturalną. Istniejące od września 1954 roku gromadzkie rady narodowe stanowiły najniższy szczebel w hierarchii administracji państwowej, obejmując zasięgiem po kilka wsi. Gromadzkie rady narodowe miały za zadanie popieranie rozwoju produkcji rolnej, utrzymywanie lokalnych dróg, sieci zaopatrzenia, usług oraz urządzeń komunalnych. Gromadzkie rady narodowe miały także opracowywać plany gospodarcze, pracować nad rozwojem gromady i zapewniać wykonanie przez mieszkańców obowiązków wobec państwa. W 1973 r. obowiązki gromadzkich rad narodowych przejęły gminy.
Powstanie SOLIDARNOŚCI zapoczątkowało zmiany ustrojowe w Polsce lat 80. XX wieku.
Pierwsze założenia odbudowy samorządu terytorialnego zostały przedstawione na forum Komisji Prawa i Praworządności Konwersatorium „Doświadczenie i Przy-
szłość” w 1981 roku. Przez kolejne lata różne środowiska wolnościowe kontynuowały studia nad kształtem przyszłych Małych Ojczyzn. Dzięki temu w trakcie obrad Okrągłego Stołu było już jasne wyobrażenie zmian. Proces wprowadzenia ich w życie uruchomił Parlament wybrany w wyborach 4 czerwca 1989 r. Odrodzony Senat III Rzeczypospolitej Polskiej przygotował projekt ustawy o samorządzie terytorialnym, która została uchwalona przez Sejm w dniu 8 marca 1990 roku. Miejsce samorządu w nowej rzeczywistości ustrojowej określają już pierwsze artykuły ustawy – cytat: „Art. 1. 1. Mieszkańcy gminy tworzą z mocy prawa wspólnotę samorządową. 2. Ilekroć w ustawie jest mowa o gminie, należy przez to rozumieć wspólnotę samorządową oraz odpowiednie terytorium. Art. 2. 1. Gmina wykonuje zadania publiczne w imieniu własnym i na własną odpowiedzialność. 2. Gmina posiada osobowość prawną. 3. Samodzielność gminy podlega ochronie sądowej”. Po utworzeniu samorządowych powiatów i województw z dniem 29 grudnia 1998 roku tytuł ustawy otrzymał dzisiejsze brzmienie „Ustawa o samorządzie gminnym”. Samorząd gminny znalazł swoje miejsce także w zapisach Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r. W jej art. 16 czytamy – cytat: „1. Ogół mieszkańców jednostek zasadniczego podziału terytorialnego stanowi z mocy prawa wspólnotę samorządową. 2. Samorząd terytorialny uczestniczy w sprawowaniu władzy publicznej. Przysługującą mu w ramach ustaw istotną część zadań publicznych samorząd wykonuje w imieniu własnym i na własną odpowiedzialność”. Samorządowemu ustrojowi Polski poświęcony jest w Konstytucji cały Rozdział VII SAMORZĄD TERYTORIALNY. Zacytuję tylko początkowe jego artykuły, ale zachęcam do przeczytania całości rozdziału – cytat: „Art. 163. Samorząd terytorialny wykonuje zadania publiczne nie zastrzeżone przez Konstytucję lub ustawy dla organów innych władz publicznych. Art. 164. 1. Podstawową jednostką samorządu terytorialnego jest gmina. 2. Inne jednostki samorządu regionalnego albo lokalnego i regionalnego określa ustawa. 3. Gmina wykonuje wszystkie zadania samorządu terytorialnego nie zastrzeżone dla innych jednostek samorządu terytorialnego. Art. 165. 1. Jednostki samorządu terytorialnego mają osobowość prawną. Przysługują im prawo własności i inne prawa majątkowe. 2. Samodzielność jednostek samorządu terytorialnego podlega ochronie sądowej”.
Pierwsze w powojennej Polsce (po 1950 roku) wybory samorządowe do Rad Gmin rozpisano na dzień 27 maja 1990 r. Wygrały je Komitety Obywatelskie „Solidarność” z wynikiem 53,1%. Drugie miejsce pod względem ilości oddanych głosów zajęły lokalne komitety wyborców 24,7%. Pozostałe komitety dostały mniej niż po 5% głosów. Na kandydatów PSL głosowało 4,3% wyborców, na reprezentantów Socjaldemokracji Rzeczpospolitej Polskiej – 2,7%, na Stronnictwo Demokratyczne – 2,1% Polaków, a na Konfederację Polski Niepodległej – ok. 1%. Frekwencja wyborcza wyniosła 42,27%.
W wyborach 27 maja 1990 r. wybierano skład 2383 Rad Gmin – 1547 Rad w gminach, 145 Rad miejskich w miastach do 40 tys. mieszkańców, 110 Rad Miejskich w miastach powyżej 40 tys. mieszkańców, 574 Rady Gminno-Miejskie oraz 7 Rad dzielnic Warszawy. Wybrano 51 987 Radnych – 30 002 Radnych w gminach, 3552 Radnych miejskich w miastach do 40 tys. mieszkańców, 4435 Radnych miejskich w miastach powyżej 40 tys. mieszkańców oraz 344 Radnych dzielnic Warszawy.
W jednomandatowych okręgach wyborczych Gminy Zamość 27 maja 1990 roku Mieszkańcy wybrali 27 Radnych. Pierwsza sesja Rady Gminy Zamość miała miejsce 4 czerwca 1990 roku.
Radni Rady Gminy Zamość I kadencji lat 1990 – 1994:
* Tomasz Czyżewski – Kalinowice (Przewodniczący Rady Gminy od 04.06.1990 r. do 30.04.1992 r.).
* Kazimierz Skiba – Żdanów (Przewodniczący Rady Gminy od 20.05.1992 r.).
* Jerzy Chróścikowski – Białowola (Wiceprzewodniczący Rady Gminy od 15.06.1990 r.).
* Roman Jurczak – Wólka Panieńska (Wice-
przewodniczący Rady Gminy od 15.06.1990 r.).
* Zenon Łyś – Mokre, Stanisław Świstek – Hubale, Tadeusz Kostrubiec – Płoskie, Ireneusz Ścirka – Płoskie, Zdzisław Czop – Siedliska, Henryk Maluga – Zawada, Mieczysław Maślany – Zawada, Dariusz Sudak – Bortatycze – do 21.02.1992 r., a od 31 lipca 1992 r. Ryszard Gliwiński – Bortatycze, Kazimierz Jaworski – Bortatycze Kolonia, Jerzy Siołek – Wysokie, Stanisław Dawid – Sitaniec Wolica, Mieczysław Studziński – Sitaniec Wolica, Zbigniew Kuźma – Sitaniec, Jacek Paul – Sitaniec Kolonia, Grzegorz Gontarz – Łapiguz, Stanisław Kaniewski – Lipsko, Marek Paszko – Lipsko Kosobudy, Ksawery Lewandowski – Wychody, Jan Selech – Wierzchowiny, Franciszek Bondyra – Zwódne, Stanisław Zasuwa – Jatutów, Mirosław Brzozowski – Szopinek, Paweł Michoński – Pniówek.
Zarząd Gminy Zamość wybrany przez Radę Gminy w dniu 06.07.1990 r.: Jerzy Kudyk – Jatutów – Wójt Gminy, Tomasz Czyżewski – Kalinowice – Wicewójt Gminy od 30.04.1992 r., Jan Selech – Wierzchowiny – Członek Zarządu Gminy, Ireneusz Ścirka – Płoskie – Członek Zarządu Gminy, Jerzy Siołek – Wysokie – Członek Zarządu Gminy.
W dniu 5 października 1990 roku Rada Gminy zdecydowała o funkcjach Skarbnika Gminy – Maria Radlińska, Sekretarza Urzędu Gminy – Anna Albingier.
Rada Gminy wybrała ze swojego grona przedstawicieli Gminy Zamość w Sejmiku Samorządowym Województwa Zamojskiego. Byli nimi Dariusz Sudak – Bortatycze – do 21.02.1992 r. i Stanisław Dawid – Sitaniec Wolica – od 03.04.1992 r.
SOŁTYSI sołectw Gminy Zamość kadencji 1990 -1994:
Białobrzegi – Marczak Marek, Białowola – Olejko Tadeusz, Bortatycze – Cichosz Eugeniusz, Bortatycze Kolonia – Piorun Adam, Borowina Sitaniecka – Duda Teofila, Chyża – Malec Czesław, Hubale – Świstek Stanisław, Jatutów – Szast Jerzy, Kalinowice – Majdan Piotr, Lipsko – Kuźma Adam, Lipsko Kosobudy – Wnuk Józef, Lipsko Polesie – Lupa Marian, Łapiguz – Cisło Józef, Mokre – Bondyra Wiesław, Pniówek – Wiśniewska Maria, Płoskie – Michałuszko Zbigniew, Siedliska – Czop Zdzisław, Kolonia Siedliska – Bożek Bogusław – do 17.12.1992 r., Bubiłek Henryk od 12.02.1993 r., Sitaniec – Sokal Czesław, Kolonia Sitaniec – Rabiński Piotr, Sitaniec Wolica – Ścibor Jan, Skaraszów – Romaszko Ryszard – od 26.01.1992 r., Skokówka – Syta Zygmunt, Szopinek – Nowak Krzysztof, Wieprzec – Kalinowski Ryszard, Wierzchowiny – Kawala Henryk, Wychody – Szumiło Dominik, od 31.05.1992 r. Gac Robert, Wysokie – Magryta Józef, Wólka Panieńska – Szarafin Józef, Wólka Wieprzecka – Sadło Stanisław, od 23.05.1993 r. – Koczułap Jerzy, Zalesie – Grześko Stanisław, Zawada – Dobromilski Sylwester, Zarzecze – Makowski Mieczysław, Zwódne – Bondyra Andrzej, Żdanów – Tytoń Kazimierz, Żdanówek – Bondyra Bogdan.
Pierwsza samorządowa kadencja w Gminie Zamość to przede wszystkim czas nauki zarządzania lokalnymi sprawami i ogromny zryw zaangażowania Mieszkańców. Powstawały społeczne komitety budowy sieci telefonicznych i gazowych, które w praktyce były inwestorami tych zadań. Działania samorządu gminnego wspierały społeczne komitety budowy dróg. Polacy sami zaczęli zmieniać obraz swoich Małych Ojczyzn – Sołectw i Gmin. Taki był cel twórców ustawy o samorządzie terytorialnym – pobudzenie aktywności obywatelskiej, przywrócenie poczucia lokalnych więzi społecznych i nadanie nowego wymiaru lokalnemu patriotyzmowi. Na samorządowych fundamentach w 1990 roku oparto proces zmian społecznych, gospodarczych i politycznych w Polsce.