Niedokończona odbudowa. Fundacja apeluje o zdjęcia Zamościa z lat 70. i 80.

I zaprasza mieszkańców do społecznej zbiórki zdjęć, dokumentów i wspomnień, które pomogą odtworzyć historię miasta i regionu z tamtych lat.

Zadanie to zostało dofinansowane ze środków Muzeum Historii Polski w Warszawie w ramach programu „Patriotyzm Jutra”.

Gdy Zamość stał się wielkim placem budowy

- W ramach projektu chcemy ocalić, udokumentować, upamiętnić i przekazać szerokiemu gronu odbiorców przechowywaną w szufladach i rodzinnych zbiorach Zamościan, a także zachowaną we wspomnieniach historię związaną z rewaloryzacją Starego Miasta w Zamościu w latach 70-80 XX wieku oraz z przygotowaniami do jubileuszu 400-lecia oraz centralnych dożynek w 1980 roku – opowiada Anna Rudy, prezes Fundacji „Obywatelski Wschód”. 

Projekt poświęcony jest jednemu z najważniejszych okresów w powojennej historii Zamościa. Prowadzone od lat 60. prace konserwatorskie nabrały tempa po wizycie Edwarda Gierka i Piotra Jaroszewicza w 1974 roku. Wówczas przyjęto szeroki program odnowy zespołu staromiejskiego, angażując projektantów, konserwatorów, ekipy budowlane z całego kraju oraz młodzież OHP. Skala przedsięwzięcia była ogromna.

Postępy prac i historyczne zdjęcia

W 1979 r. pierwszy sekretarz KC PZPR Edward Gierek odwiedził Zamość, wizytował m.in. „postępy prac renowacyjnych” na Starówce. Po mieście oprowadzał go wówczas Ludwik Maźnicki, I sekretarz KW PZPR w Zamościu i organizator województwa zamojskiego. Tę wizytę na fotografiach udokumentował Mirosław Chmiel, uznany zamojski fotograf.

– Byłem wówczas fotoreporterem Krajowej Agencji Wydawniczej. Pamiętam, że na czas wizyty odgrodzono całe Stare Miasto. Edward Gierek spotkał się wówczas także z prof. Wiktorem Zinem oraz pracownikami zamojskich Pracowni Konserwacji Zabytków  – wspomina Mirosław Chmiel.

– Odbyło się także inne spotkania: w zamojskich Zakładach Przemysłu Odzieżowego „Delia” oraz w staromiejskiej kamienicy przy Rynku Wielkim 4. Na to ostatnie mogło wejść jedynie dwóch fotoreporterów: ja i Zbigniew Jaśkiewicz. Mnie pozwolono wykonać tylko trzy zdjęcia – dodaje.  

Nie tylko zabytki

Ważnym kontekstem zadania jest również obecność Jana Zamoyskiego, ostatniego ordynata, potomka założyciela miasta. Jego powrót do Zamościa po latach, aktywność w środowisku Koła Zamościan i udział w obchodach jubileuszowych w 1980 r. tworzą istotne tło symboliczne, łączące pamięć o dawnym dziedzictwie miasta z jego odbudową w realiach Polski Ludowej.

Projekt uwzględnia więc nie tylko historię rewaloryzacji zabytków, lecz także społeczne, polityczne i codzienne doświadczenie tamtego czasu: wykwaterowania mieszkańców, czyny społeczne, obecność ogólnopolskich ekip, atmosferę wielkiej przebudowy oraz jej niedokończony charakter. To właśnie te procesy, zachowane w rodzinnych fotografiach i wspomnieniach, stanowią klucz do opowiedzenia najnowszej historii Zamościa. Chcemy stworzyć z nich opowieść o mieście, które z wielkiego placu budowy stało się perłą wpisaną na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO.

Zajrzyjmy do rodzinnych albumów

Fundacja rozpoczyna więc społeczną zbiórkę fotografii, slajdów, dokumentów i pamiątek związanych z rewaloryzacją Starego Miasta, centralnymi dożynkami w 1980 roku, pracą w kombinatach rolnych i PGR-ach oraz codziennym życiem mieszkańców dawnego województwa zamojskiego.

Fundacja zaprasza mieszkańców Zamościa, ale również okolicznych miejscowości, aby zajrzeli do rodzinnych albumów, szuflad i domowych archiwów. Bardzo często właśnie tam ukryte są prawdziwe historyczne perełki, które mogą stworzyć wspólne  społeczne archiwum pamięci.

Do projektu włączona zostanie również społeczność gminy Ulhówek. W latach 70. i 80. wielu mieszkańców tej części regionu pracowało w kombinatach rolnych i Państwowych Gospodarstwach Rolnych, które stanowiły ważny element gospodarki dawnego województwa zamojskiego.

Zdjęcia z pracy, życia codziennego czy udziału w centralnych dożynkach mogą stać się cennym uzupełnieniem opowieści o epoce Edwarda Gierka i przemianach, jakie zachodziły w regionie.

Drugie życie starych fotografii

Głównym wydarzeniem projektu będzie otwarcie 14 sierpnia wystawy prezentującej najciekawsze fotografie wielkoformatowe związane z rewaloryzacją Zamościa i życiem mieszkańców w latach 70. i 80. Zdjęcia zostaną pokazane w zabytkowych przestrzeniach Muzeum Starej Fotografii w Zamościu oraz historycznym korytarzu i dziedzińcu kamienicy na Starym Mieście.

Uczestnicy wydarzenia wspólnie z przewodnikiem i historykiem wyruszą na spacer miejscami utrwalonymi na archiwalnych zdjęciach. Będzie to okazja do porównania dawnego i współczesnego Zamościa oraz rozmowy o tym, jak zmieniało się miasto.

– Chcemy pokazać historię w sposób nowoczesny i atrakcyjny także dla młodszych pokoleń. Finałem spaceru będzie spotkanie w Pałacu Zamoyskich. Zaprezentujemy tam edukacyjną, cyfrową rekonstrukcję starych klisz i zdjęć w postaci „ożywionych fotografii”, wysłuchamy ekspertów oraz wspomnień mieszkańców, którzy pamiętają czasy wielkiej przebudowy Zamościa – mówi Ewa Stępniak, przewodnicząca Rady Fundacji „Obywatelski Wschód”.

W ramach projektu na stronie Fundacji powstanie podstrona, na której opublikowane będą fotografie (około 600) wraz z opisami. Wydany zostanie także okolicznościowy katalog, pocztówki i zeszyty edukacyjne. Projekt zakończą lekcje muzealne dla uczniów zamojskich liceów.

Partnerzy projekty

Do realizacji projektu dołączają również partnerzy, którym bliska jest historia regionu i zachowanie pamięci o jego mieszkańcach. Fundację wspierać będą: Archiwum Państwowe w Zamościu, Stowarzyszenie Kultura dla Zamościa, Zamojski Uniwersytet Trzeciego Wieku, I Liceum Ogólnokształcące im. Jana Zamoyskiego w Zamościu, III Liceum Ogólnokształcące im. Cypriana Kamila Norwida w Zamościu oraz Urząd Gminy w Ulhówku.

Fotografie, slajdy, dokumenty i pamiątki można przynosić do Muzeum Starej Fotografii przy ul. Staszica 15 w Zamościu. Wszystkie materiały zostaną zeskanowane, zdigitalizowane i opisane, a następnie wrócą do swoich właścicieli.

Materiał nadesłany przez Fundację "Obywatelski Wschód".